ALERGIA – część II
Czy można zapobiegać alergii?
Wyróżnia się trzy podstawowe sposoby zapobiegania (prewencji) alergii:
- Prewencja pierwszego stopnia (pierwotna). Efekt prewencyjny można osiągnąć przez wyeliminowanie potencjalnych czynników zagrażających wystąpieniem alergii. Teoretycznie można sobie wyobrazić całkowitą eliminację alergenów, ale w praktyce nie jest to możliwe, również w naturze nie ma środowisk całkowicie wolnych od alergenów. Poza tym przedmiotem dyskusji jest zagadnienie, czy zbyt „sterylne” warunki nie prowadzą u małych dzieci do wzrostu zapadalności na alergie.
- Prewencja drugiego stopnia (wtórna). Badania okresowe umożliwiają postawienie wczesnego rozpoznania i zastosowanie właściwej terapii zapobiegającej rozwinięciu się choroby. Wykorzystuje się w tym celu badania przesiewowe (ocena poziomu IgE) i szczegółowy wywiad.
- Prewencja trzeciego stopnia. Ma na celu ograniczenie szkód chorobowych i rehabilitację. Właściwymi środkami prewencyjnymi w odniesieniu do alergii są: szkolenia bhp i pobyty lecznicze w rejonach o klimacie bodźcowym.
Rycina 1. Zapobieganie występowania chorób alergicznych
Jaka jest profilaktyka chorób alergicznych?
Środki zapobiegawcze można stosować już od chwili narodzenia dziecka. Ważnymi elementami walki z nadmierną ekspozycją (narażeniem) na alergeny inhalacyjne (wziewne) są m.in.:
- Dobra wentylacja pomieszczeń, w których przebywa dziecko,
- Niska wilgotność powietrza,
- Utrzymywanie czystości, szczególnie wyeliminowanie siedlisk roztoczy.
Po narodzinach dziecko powinno być konsekwentnie karmione piersią przez 4-6 mies. Bez dokarmiania mlekiem krowim. Jeśli to konieczne, można zastąpić mleko matki hydrolizowanym, hipoalergicznym pokarmem na bazie kazeiny lub serwatki. Dokarmiania nie powinno się rozpoczynać przed ukończeniem przez dziecko 4-6 mies. życia, a podanie jaja kurzych nie powinno nastąpić wcześniej niż w 12 mies. życia. Inne wysokouczulające alergeny pokarmowe, jak: ryby, orzechy, owoce cytrusowe, czekolada i pomidory, nie powinny być wprowadzane do diety dziecka w pierwszym roku życia.
Chociaż nie udowodniono ostatecznie wpływu biernego palenia na rozwój chorób alergicznych, należy je również wyeliminować, by nie zaszkodzić układowi oddechowemu niemowlęcia.
W celu racjonalnego stosowania środków zapobiegawczych wskazane jest zidentyfikowanie dzieci szczególnie narażonych. Szeroko wykorzystywaną w tym celu metodą, o wysokiej wartości, jest wywiad rodzinny; dzieci rodziców z obciążeniem chorobami alergicznymi stanowią grupę wysokiego ryzyka zapadalności na alergię. Wywiad jest obecnie jedynym miarodajnym parametrem klinicznym w odniesieniu do niemowląt i małych dzieci. Badania krwi pępowinowej na obecność przeciwciał IgE wskazują, że dzieci z podwyższonymi mianami przeciwciał IgE w późniejszym wieku częściej zapadają na choroby alergiczne. W codziennej praktyce klinicznej jednak test ten jest zbyt mało przydatny.
Co to są alergeny?
Alergenem jest antygen, który oprócz właściwości wywołania odpowiedzi immunologicznej organizmu wyzwala również objawy alergii. Większość alergenów to białka lub białka z domieszką cukrów.
Jakie wyróżniamy alergeny?
Wyróżnia się: alergeny wziewne (inhalacyjne), alergeny pokarmowe oraz alergeny iniekcyjne. Alergeny wziewne to pyłki roślin, grzyby pleśniowe, naskórek, sierść zwierząt, składniki ich śliny, kału i moczu, pióra ptasie, roztocza i części ciała owadów. Poprzez przewód pokarmowy wchłaniane są alergeny pokarmowe: pokarmy i leki podawane doustnie. Kolejna kategoria alergenów wnika do ustroju drogą iniekcji (wstrzyknięcia): leki i jady owadów są alergenami iniekcyjnymi.
Rycina 2. Najczęstsze źródła alergenów
Co to jest reakcja krzyżowa między alergenami?
Między alergenami białkowymi występuje duże podobieństwo strukturalne. W konsekwencji pomiędzy alergenami o zbliżonej budowie chemicznej mogą występować reakcje alergiczne – są to tzw. reakcje krzyżowe. Wyjaśnia to, dlaczego objawy alergiczne obserwowane są także po alergenach, na które dotychczas organizm nie był narażony.
Człowiek uczulony na pyłki brzozy często reaguje również na pokrewne alergenowo białko jabłka. Wśród 20% pacjentów uczulonych na pyłki drzew stwierdza się towarzyszące objawy alergiczne na jarzyny i owoce, rzadszy jest zespół alergii krzyżowej związany z uczuleniem na bylicę: bylica-seler-przyprawy. Przykłady najczęstszych reakcji krzyżowych między alergenami to:
Objawy alergii na pyłki drzew: brzozę, olchę i leszczynę,
Uczulenie na pyłki traw z towarzyszącymi objawami reakcji na pyłki zbóż,
Alergia na lateks, której często towarzyszą objawy uczulenia na pokarmy: banany i awokado,
Uczulenie na tropomiozynę wywołuje odczyny alergiczne przy narażeniu na: roztocza kurzu domowego, ślimaki, małże i niektóre skorupiaki,
Wskutek podobieństwa budowy penicylin i cefalosporyn częste są reakcje krzyżowe na te dwie grupy antybiotyków.
autor: dr hab. n. med. Grażyna Lisowska